Zawał serca…zwykle przychodzi niespodziewanie, budzi strach i niedowierzanie, choć często jest skutkiem wieloletnich zaniedbań. Warto zatem przy każdej okazji mówić o tym, że choroby sercowo-naczyniowe stanowią przyczynę prawie połowy zgonów ogółu mieszkańców Polski i ponad ¼ przedwczesnych zgonów osób w wieku poniżej 65 lat. Przeraża analiza przedwczesnej umieralności czyli zgonów osób poniżej 65 lat z powodu chorób układu krążenia - w Polsce w latach 1980–2005 była ona znacznie większa niż przeciętna w całej Unii Europejskiej (u mężczyzn przeciętnie dwukrotnie większa!). Dodatkowo badania Standardu Podstawowej Opieki Kardiologicznej wykazały, że mimo wysokiego odsetka czyli 88% pacjentów (niemal 9 na 10), którzy po zawale serca lub zdiagnozowaniu choroby niedokrwiennej serca przyjmują leki hipolipemiczne, zaledwie 12–14% osiąga docelowe wartości stężenia LDL-C czyli wynik poniżej 100 mg/dl.
Dlatego warto zapamiętać poniższe wartości, stanowiące dopuszczalny poziom cholesterolu (badania przeprowadzone na czczo pozwalają określić tak zwany profil lipidowy):
Trzeba kontrolować powyższe wskaźniki corocznie, w ramach okresowych badań już od 20 roku życia i w razie zagrożenia zdecydowanie działać.
Często lekceważonym zagrożeniem, zwłaszcza u osób po 50 roku życia jest podwyższony poziom homocysteiny, nazywanej cholesterolem XXI wieku. Jest to aminokwas siarkowy, jeden z metabolitów przemian białek, niezbędny do syntezy L-metioniny i krążący z krwią po całym organizmie. Jednak jej podwyższony poziom działa niekorzystnie na cały układ sercowo-naczyniowy (istnieje nawet hipoteza o roli homocysteiny w patogenezie miażdżycy), powodując dysfunkcję śródbłonka naczyń krwionośnych oraz działając prozakrzepowo, co jest szczególnie niebezpieczne u osób z zespołem metabolicznym, cukrzycą typu II czy upośledzoną funkcją nerek. Co bardzo ważne, wysoki poziom homocysteiny jest także silnym czynnikiem ryzyka rozwoju zespołu otępiennego oraz choroby Alzhaimera, także niezależnym markerem stresu oksydacyjnego przyśpieszającego rozwój chorób degeneracyjnych. U osób starszych zaobserwowano ścisłą, liniową zależność między poziomem homocysteiny a funkcjami poznawczymi. Warto wiedzieć, że poziom homocysteiny we krwi jest silnie zależny od spożycia białka z dietą oraz poziomu spożycia witamin z grupy B, natomiast obniżenie jej stężenia można uzyskać poprzez zastosowanie suplementów kwasu foliowego oraz witaminy B6 i B12.
Podstawowym zaleceniem dietetycznym w chorobach serca jest z jednej strony redukcja spożycia cholesterolu i nasyconych kwasów tłuszczowych np. poprzez ograniczenie spożycia żółtek jaj i produktów zawierających jaja, podrobów każdego rodzaju, smalcu, tłustych mięs np. wieprzowiny oraz wędlin z widocznym tłuszczem, masła, śmietany i tłustych serów, a także tłuszczu palmowego i kokosowego, zawartych w słodyczach i daniach gotowych. Z drugiej strony należy ograniczyć spożycie kwasów tłuszczowych typu trans, zawartych w przemysłowo produkowanej panierce, wielu wyrobach cukierniczych i piekarniczych wyprodukowanych na utwardzonym tłuszczu roślinnym oraz daniach typu fast-food i gotowych do spożycia.
Powszechnie zalecana dieta śródziemnomorska to model o wielkim potencjale leczniczym jeśli oparta jest na warzywach, zbożach i razowym pieczywie oraz makaronie, rybach i owocach morza, oliwie z oliwek, z małą ilością owoców traktowanych jako deser i czerwonego, wytrawnego wina.
Z innych związków obecnych w żywności warto zadbać o wysokie spożycie z dietą wszystkich witamin z grupy B, obecnych między innymi w chlebie razowym, makaronie pełnoziarnistym, płatkach owsianych, kaszy gryczanej czy brązowym ryżu oraz roślinach strączkowych jak soja, fasola, i soczewica, a także w drożdżach. Dobrymi źródłami tych witamin są także: mleko, jogurty, kefir, maślanka i fermentowane napoje mleczne oraz chude mięso, ryby, owoce morza; ziemniaki gotowane w obierkach czy orzechy (włoskie, ziemne). Ponadto migdały, ziarna słonecznika, dyni oraz grzyby, zielone warzywa liściaste, zioła przyprawowe oraz wszystkie kiełki.
Na niedobór witamin z grupy B szczególnie narażone są osoby palące, kobiety przyjmujące pigułki antykoncepcyjne oraz wszyscy stosujący leki na nadkwasotę czy zgagę, a także spożywające codziennie alkohol, słodycze czy wypieki z białej mąki.Kiedyś niedobory witamin z tej grupy były bardzo rzadko spotykane z prostej przyczyny – na stołach codziennie gościł razowy chleb, kasze różnego rodzaju, fasola i soczewica nazywane mięsem biedaków oraz zsiadłe mleko i ziemniaki gotowane w obierkach czyli produkty stanowiące najbogatsze źródła tych witamin. Ale wraz ze wzrastającym spożyciem produktów z białej mąki, gotowaniem obranych ziemniaków z odlewaniem wody czy unikaniem roślin strączkowych oraz fermentowanych produktów mlecznych a także wzrostem spożycia cukru i paleniem tytoniu niedobory tych witamin stają się coraz bardziej powszechne.
Nadzieją dla wielu chorych z podwyższonym poziomem cholesterolu są stanole i sterole roślinne (zwane też fitosterolami) czyli związki występujące naturalnie w bardzo małej ilości w olejach roślinnych i nasionach oleistych, a na skalę przemysłową dla potrzeb przemysłu spożywczego i farmaceutycznego pozyskiwane z miazgi drzewnej. Mechanizm ich działania jest bardzo prosty i wyjątkowo skuteczny, uniemożliwiają one bowiem wtórne wchłanianie cholesterolu w jelitach powodując jego wydalanie (dotyczy to zarówno cholesterolu zawartego w żywności jak i pochodzącego z żółci wątrobowej).
Są one skuteczne już w małej dawce - szacuje się, że spożycie stanoli lub steroli na poziomie 2-3g na dzień redukuje poziom cholesterolu LDL o 10-15% bez żadnych efektów ubocznych Badania wskazują, ze dieta wzbogacona produktami zawierającymi sterole obniża również korzystnie dla zdrowia poziom trójglicerydów u osób z zespołem metabolicznym[i] oraz zmniejsza także zawartość cząsteczek VLDL w osoczu krwi u tych pacjentów.
Produkty wzbogacone stanolami i sterolami roślinnymi są bardzo skuteczne również w przypadku uwarunkowanej genetycznie, rodzinnej hipercholestrolemii, a przeprowadzone w Finlandii badania wskazują, że ze względu na łatwość i bezpieczeństwo stosowania można je również wykorzystaćw terapii zaburzeń lipidowych dzieci i młodzieży z tym dziedzicznym schorzeniem.
W trakcie głównych posiłków należy więc sięgnąć po bogate w sterole suplementy diety. Przykładem takiego preparatu jest Sterolea.
Sterolea zawiera sterole roślinne, polikozanol i witaminy przyjazne sercu i układowi krążenia. To suplement diety, który wraz ze zbilansowana dietą, doskonale pomaga dbać o prawidłowy poziom cholesterolu.
Sterolea korzystnie wpływa na poziom „dobrego” cholesterolu HDL i obniża poziom „złego” cholesterolu LDL.
Sterolea już od momentu przyjęcia pierwszej tabletki wywiera korzystny wpływ na nasz organizm.
Innym, mało jeszcze znanym jeszcze w Polsce lecz bardzo obiecującym produktem leczniczym jest czerwony ryż. To znany w Chinach od wieków medykament uzyskany poprzez fermentację nasion ryżu przez wybrane szczepy leczniczych drożdży. W zależności od sposobu produkcji oraz zawartości substancji aktywnych może on obniżyć poziom cholesterolu ogółem oraz frakcji LDL w stopniu porównywalnym z niektórymi lekami z grupy statyn. Czerwony ryż gotuje się podobnie jak biały oraz dodaje do dań mięsnych i warzywnych, ze względu na specyficzny smak nie wymaga ona także dodatku soli. Oczywiście jako produkt naturalny wyprodukowany w różnych rejonach Chin różni się znacząco właściwościami oraz zawartością aktywnych substancji.
Często niedocenianym, wysokokalorycznym lecz w małych ilościach wyjątkowo cennym elementem diety śródziemnomorskiej są migdały. Te niepozorne pestki mają szereg cennych dla zdrowia właściwości – są bogatym źródłem potasu, wapnia, magnezu oraz witaminy E. Zawierają również roślinną postać żelaza, jednonienasycone kwasy tłuszczowe oraz witaminy z grupy B. Warto wiedzieć, że migdały w różnej postaci spożywane w ilości 100g dziennie obniżają poziom cholesterolu LDL oraz trójglicerydów we krwi. Migdały są także szczególnie cenne dla osób ze zdiagnozowanym stanem przedcukrzycowym bo przeprowadzone w USA badania wskazują, że zastąpienie co najmniej 20% kalorii w diecie migdałami (czyli np. utrzymywanie niskokalorycznej diety 1500 kcal oraz dzienne spożycie 100g migdałów o wartości ok. 572 kcal) pozwala zwiększyć wrażliwość tkanek na insulinę oraz poprawia funkcjonowanie wysp beta trzustki oraz znacząco obniża poziom cholesterolu frakcji LDL-C.
Podsumowując pierwszym krokiem do zapobiegania i leczenia zaburzeń lipidowych prowadzących w wielu przypadkach do rozwoju poważnych chorób sercowo-naczyniowych i ich śmiertelnych powikłań jest zawsze rzucenie palenia i innych nałogów, zmiana diety na zdrowszą oraz wprowadzenie codziennej aktywności fizycznej. Pamiętajmy również, że ogromne znaczenie dla zdrowia ma także normalizacja nadmiernej masy ciała i uzupełnianie diety preparatami zawierającymi sterole roślinne (Sterolea).
Warto być także otwartym na nowe smaki i sposoby przygotowywania potraw oraz wykorzystanie bogactwa i obfitości tradycyjnych warzyw i owoców.
Opracowała mgr inż. Magdalena Mokrogulska
Dietetyk, specjalista ds. żywienia człowieka
BIBLIOGRAFIA
Robert Sawicki, Włodzimierz J. Musiał, Elżbieta Skibińska, Anna Lewczuk, Hanna Bachórzewska-Gajewska,
Sławomir Dobrzycki Choroba niedokrwienna serca a zespół metaboliczny – korelacja wybranych czynników ryzyka rozwoju miażdżycy z nasileniem zmian w tętnicach wieńcowych Ischaemic heart disease and metabolic syndrome – correlation of selected risk factors of atherosclerosis with angiographic changes in coronary arterie; Przegląd Kardiodiabetologiczny 2007; 2, 1: 19–26 Klinika Kardiologii, Akademia Medyczna w Białymstoku, Klinika Kardiologii Inwazyjnej, Akademia Medyczna w Białymstoku
J Alzheimers Dis. 2006 Aug;9(4):393-8.
Elevated plasma homocysteine levels: risk factor or risk marker for the development of dementia and Alzheimer's disease? Seshadri S.
Department of Neurology, Boston University School of Medicine, 715 Albany Street B-608, Boston, MA 02118,
J. Nutr. 129: 2109–2112, 1999, „The Cholesterol-Lowering Action of
Plant Stanol Esters [Recent Advances in Nutritional Science],Tu T. Nguyen
Division of Endocrinology, Metabolism and Nutrition, Mayo Clinic
and Foundation, Rochester, MN
J Nutr. 2009 Jun;139(6):1143-9. Epub 2009 Apr 29.
A plant stanol yogurt drink alone or combined with a low-dose statin lowers serum triacylglycerol and non-HDL cholesterol in metabolic syndrome patients.
Plat J, Brufau G, Dallinga-Thie GM, Dasselaar M, Mensink RP.
Maastricht University, Department of Human Biology, 6200 MD, Maastricht, The Netherlands.
Lipids. 2009 Dec;44(12):1149-53. Epub 2009 Oct 25.
Plant stanol esters lower serum triacylglycerol concentrations via a reduced hepatic VLDL-1 production.
Plat J, Mensink RP. Department of Human Biology, School for Nutrition, Toxicology and Metabolism (NUTRIM), Maastricht University, P.O. Box 616, 6200 MD Maastricht, The Netherlands.
Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology [published by the American Heart Association 7272 Greenville Avenue, Dallas, TX 72514]. 2000;20;500-506
Stanol Ester Margarine Alone and With Simvastatin Lowers Serum Cholesterol in Families With Familial Hypercholesterolemia Caused by the FH–North Karelia Mutation Tatu A. Miettinen, Alpo F. Vuorio, Helena Gylling, Hannu Turtola, Kimmo Kontula et al.,
Life Sci. 2004 Apr 16;74(22):2675-83. Red yeast rice: a new hypolipidemic drug.
Journoud M, Jones PJ. School of Human Nutrition, Faculty of Agricultural and Environmental Sciences, McGill University, Montreal, Canada.
Ann Intern Med. 2009 Jun 16;150(12):830-9, W147-9.
Red yeast rice for dyslipidemia in statin-intolerant patients: a randomized trial.
Becker DJ, Gordon RY, Halbert SC, French B, Morris PB, Rader DJ.
Chestnut Hill Hospital, University of Pennsylvania School of Medicine, Philadelphia, Pennsylvania, USA.
J Am Coll Nutr. 2003 Jun;22(3):195-200.
Effects of plant-based diets high in raw or roasted almonds, or roasted almond butter on serum lipoproteins in humans. Spiller GA, Miller A, Olivera K, Reynolds J, Miller B, Morse SJ, Dewell A, Farquhar JW.Sphera Foundation, Los Altos, California 94023, USA.
J Am Coll Nutr. 2010 Jun;29(3):189-97.
Almond consumption and cardiovascular risk factors in adults with prediabetes.
Wien M, Bleich D, Raghuwanshi M, Gould-Forgerite S, Gomes J, Monahan-Couch L, Oda K.
University of Medicine and Dentistry of New Jersey, Newark, New Jersey, USA. mwien@llu.edu