Świąd, suchość pochwy i sromu w okresie około- i postmenopauzalnym są typowymi dolegliwościami kobiet, o które pyta niewielu ginekologów w czasie wizyty, o których również nie mówią pacjentki. Dolegliwość ta jest sprawą wstydliwą, a jednocześnie bardzo dokuczliwą, a wstyd przed przyznaniem się do niej powoduje jeszcze większą frustrację kobiety. Dlatego kobiety powinny przyznawać się zawsze do wszystkich swoich chorób, a opiekujący się nimi ginekolodzy - pytać.
W sposób fizjologiczny w okresie przed- i okołomenopauzalym świąd, pieczenie i suchość pochwy i sromu (atrofia pochwy i sromu) występują u ponad 50% kobiet i związane są ze zmniejszeniem poziomu kobiecych hormonów płciowych, estrogenów, które odpowiedzialne są za ukrwienie, jędrność i wielowarstwowość nabłonka pochwy i sromu. Gdy ich zabraknie, nabłonek przedsionka pochwy, pochwa w odcinku dalszym i srom stają się cieńsze, wiotczeją, są mniej ukrwione, postępuje proces zaniku gruczołów, przez co upośledzona jest możliwość regeneracji i nawilżenia, wzrasta natomiast predyspozycja do powstawania otarć, odleżyn, nawracających stanów zapalnych, świądu, w końcu stanów przedrakowych, a nawet samej choroby nowotworowej.
Menopauza jest główną przyczyną powstawania tych objawów, ale mogą one także wystąpić jako następstwo chemioterapii, po usunięciu macicy z przydatkami, napromienianiu, zastosowaniu antyestrogenów (w celu leczenia raka piersi, mięśniaków lub endometriozy). Uderzenia gorąca, które są również dokuczliwym objawem menopauzy ustępują z czasem, natomiast atrofia nabłonka pochwy pozostawiona bez leczenia ma tendencję do postępowania i nasilania się.
Dlatego bez odpowiedniego nawilżenia z zewnątrz, rygoru higienicznego i pielęgnacji lub gdy z innych powodów dołączają się nieoczekiwanie inne czynniki drażniące, jak mocz, czy stolec (nietrzymanie moczu lub stolca) - czasem zabiegu operacyjnego likwidującego przyczynę podrażnień, nie można utrzymać prawidłowego zdrowia okolic intymnych. Powyższych objawów (świąd, pieczenie, ból, wreszcie krwawienie) nie można zaniedbywać, szczególnie jeśli są one manifestacją poważniejszej choroby, o obecności której kobieta może nie zdawać sobie sprawy. Chodzi tutaj o choroby dermatologiczne, takie jak liszaj płaski, hiperplazja płaskonabłonkowa, śródnabłonkowa neoplazja, będąca stanem przednowotworowym, dermatologiczne objawy chorób przenoszonych drogą płciową, kiła, HSV (opryszczka narządów płciowych), HPV (infekcja ludzkim wirusem brodawczaka), HIV, grzybice, wreszcie cukrzyca, czy choroby autoimmunologiczne wywołujące zmiany naczyniowe, przyczyniające się do nawracających stanów zapalnych sromu i pochwy. Sama otyłość może spowodować otarcia okolic intymnych i niebezpieczne zmiany skórne, których trudno się będzie pozbyć.
W jaki sposób należy dbać o zdrowie okolic intymnych w okresie okołomenopauzalym? Najpierw profilaktyka, czyli: przede wszystkim nie zaniedbywać wizyt u ginekologa, powtarzając niebezpieczny schemat „nie miesiączkuję – nie potrzebuję już więcej ginekologa”(!). Następnie w porozumieniu z lekarzem wyeliminować podejrzenie poważnych chorób ogólnoustrojowych i nowotworowych, a gdy to zostanie uczynione porozmawiać o sposobach osobistej profilaktyki tych niewygodnych objawów.
Świadomość tego, że okolice intymne kobiet po menopauzie wymagają szczególnej opieki i dbałości, pozwoli każdej rozsądnej kobiecie uniknąć problemów stosując odpowiednią strategię. Co można zrobić, szczególnie gdy zwykłe zabiegi higieniczne nie wystarczają? Ważne jest utrzymanie odpowiedniego (kwaśnego) pH pochwy, które podwyższa się w wieku starszym i nie chroni już kobiet przed infekcjami pochwy. Dlatego stosowanie specjalnie stworzonych pod tym kątem żeli do mycia i nawilżania okolic intymnych, zapewniających utrzymanie odpowiedniego pH jest jak najbardziej racjonalne i wskazane. Łagodne objawy atrofii pochwy można leczyć i zapobiegać stosując właśnie nawilżające żele lub lubrykanty, które mają gęstszą konsystencję. Ich specjalnie skomponowany skład jest dostosowany do potrzeb kobiet w wieku starszym. Działają one nawilżająco na nabłonek pochwy, kojąco na podrażnienia i często także leczniczo na drobne otarcia i ubytki nabłonka, przez co z powodzeniem redukują objawy łagodnej atrofii nabłonka pochwy.
Warto także zwrócić uwagę i zmienić niektóre przyzwyczajenia higieniczne: wyeliminować intensywnie pachnące i bardzo kolorowe produkty do higieny intymnej, zmienić bieliznę na mniej dopasowaną i luźniejszą, a wyrzucić opinającą i podkreślającą kształty, używać tylko delikatnych środków myjących, a po kąpieli lub pływaniu w basenie zawsze dokładnie, delikatnie osuszać ręcznikiem okolice krocza. Warto również przerwać palenie papierosów, to zawsze ma dobre skutki ogólnoustrojowe, ale udowodniono także w kilku badaniach, że po zaprzestaniu palenia podwyższa się poziom estrogenów we krwi i zmniejszają objawy atrofii pochwy. Nie wolno zapominać, że sama aktywność seksualna wywołuje przejściowo wzmożone wydzielanie gruczołów pochwy, poprawia jej nawilżenie, ukrwienie, ale także pogłębia relację między partnerami.
Co robić jeśli objawy atrofii pochwy są na tyle uciążliwe, że nie można poradzić sobie dostępnymi, domowymi sposobami? Najprawdopodobniej wskazana jest terapia dopochwowymi estrogenami w formie globulek, kremów, pierścieni dopochwowych lub estrogenami w formie hormonalnej terapii zastępczej, które w sposób celowany łagodzą, a w końcu redukują objawy choroby.
Podsumowując, objawy atrofii pochwy, sromu mogą silnie negatywnie wpływać na jakość życia kobiet w okresie około - i pomenopauzalym. Dlatego najważniejsza jest odpowiednia higiena okolic intymnych i postępowanie profilaktyczne świadomych kobiet. Przed rozpoczęciem leczenia ginekologicznego należy zdiagnozować przyczynę dolegliwości i zastosować leczenie i postępowanie adekwatne do objawów. Zarówno leczenie hormonalne jak i niehormonalne są w przypadku atrofii pochwy i sromu wzajemnie uzupełniające, czyli zarówno terapia hormonalna (jeśli wskazana) jak i stosowanie żeli i preparatów nawilżających powinny być stosowane równolegle.
dr n. med. Marta Monist
Klinika Ginekologii Operacyjnej, SPSK nr 4 w Lublinie.
Piśmiennictwo
1.„Managing postmenopausal vaginal atrophy” . Harvard Women’s Health Watch; March 2010
2.“Practical aspects in the management of vaginal atrophy and sexual dysfunction in perimenopausal and postmenopausal women”. J. Sex Med.; 2005, Sept;2 Suppl 3: 154-65
3.“Vulvovaginal Complaints”. Clinical Obstetrics and Gynecology; 2008,51:3, 549-555