Witamina D – niedoceniana a jedna z najważniejszych

Skład preparatu Osteovit D3 Forte uwzględnia dwa najistotniejsze w profilaktyce osteoporozy składniki – wapń, w postaci dobrze przyswajalnego węglanu wapnia – oraz witaminę D3, która znacznie ułatwia jego wchłanianie. Przyjmowanie preparatów z witaminą D3 jest ważne szczególnie jesienią i zimą. Od października do marca w naszych szerokościach geograficznych organizm nie produkuje bowiem witaminy D3 pod wpływem promieni słonecznych. Przeczytaj, co na temat witaminy D (określanej jako niedoceniany cudotwórca) podpowiada dietetyk Paweł Szewczyk. 

Ostatnimi laty o witaminie D zaczęło się mówić więcej i bardziej szczegółowo niż dotychczas. Poznano jej prawdziwą rolę (która, wbrew temu co przez wiele lat uważano – nie ogranicza się jedynie do zapobiegania krzywicy u dzieci i osteoporozie/osteomalacji u osób dojrzalszych). Proces przekazywania wiedzy na temat witaminy D bywa jednak często chaotyczny i niepełny. W czasach szeroko pojętego dostępu do informacji, czy to za pośrednictwem popularnej prasy, czy internetu, nietrudno wpaść w gąszcz niejasnych nowinek o niejednokrotnie sprzecznym wydźwięku. Fakt ten skłonił mnie do podjęcia tematyki dzisiejszego materiału. Postanowiłem naświetlić w nim rzeczywistą rolę kalcyferoli w naszym organizmie, przedstawić ich źródła w pożywieniu, skutki i skalę niedoboru, a także – co bardzo istotne – zasadność suplementacji witaminą D, która zalecana jest całej populacji naszego kraju.

Warto zacząć od krótkiej charakterystyki naszego głównego bohatera. Paradoksalnie – witamina D nie jest witaminą w ścisłym tego słowa znaczeniu. Nazwa ta funkcjonuje jako utarta w społeczeństwie i literaturze, jednak sam związek „zachowuje się” jak prehormon – prekursor aktywnego hormonu w ludzkim organizmie. Jest nierozpuszczalna w wodzie, za to dobrze rozpuszczalna w tłuszczach. Co istotne – wykazuje wysoką oporność termiczną (nie niszczy jej wysoka temperatura), jak również nie traci swych właściwości podczas długotrwałego przechowywania.

Możemy wyróżnić 2 formy witaminy D: ergokalcyferol (witamina D₂) – pochodzenia roślinnego oraz cholekalcyferol (witamina D₃) – pochodząca z pokarmów zwierzęcych. Biologicznie aktywnym związkiem pochodzącym z przekształcenia witaminy D jest kalcytriol (1,25–dihydroksywitamina D₃). Jak nietrudno się domyślić, cholekalcyferol (głównie ze względu na swoją budowę chemiczną) wykazuje wyższą bioprzyswajalność i aktywność w organizmie ludzkim. Znaleźć możemy go głównie w tłustych rybach (i analogicznie w tranie – oleju rybim). To ta forma kalcyferolu produkowana jest także w naszej skórze pod wpływem promieniowania UVB. W ergokalcyferol natomiast stosunkowo zasobne są grzyby oraz drożdże.

Witamina D często nazywana jest witaminą słońca, właśnie ze względu na proces jej aktywacji w skórze. Przez wiele lat sądzono, iż wystarczy 10 minut, by z pochodnej cholesterolu w naszych melanocytach (czyli komórkach pigmentowych w skórze) wytworzona została wystarczająca ilość cholekalcyferolu. Niestety, jak pokazały później prowadzone badania, czas ekspozycji musiałby być znacznie wydłużony, a możliwość zaspokojenia zapotrzebowania na witaminę D „za pomocą słońca” istnieje jedynie pomiędzy kwietniem a wrześniem. Doświadczenia prowadzone w Seattle (które położone jest i tak bardziej korzystnie względem równika niż Polska) wykazały, iż do wystarczającej produkcji skórnej wymagane jest przebywanie w pełnym słońcu przez 44-132 minut (w zależności od wieku) z odsłoniętymi goleniami, twarzą i przedramionami (bez użycia filtrów ochronnych).

Zgodnie z najnowszymi zaleceniami endokrynologicznymi w pozostałych miesiącach (a także u osób otyłych, z ciemną karnacją oraz przebywających znaczną ilość czasu w zamkniętych pomieszczeniach) zasadna jest suplementacja kalcyferolu u całej populacji naszego kraju, ale o tym niżej. W pierwszej kolejności chciałbym przybliżyć główne funkcje omawianego prehormonu w  naszym ustroju.

Poniższą tabelą postaram się zobrazować kilka głównych „gałęzi” wpływu witaminy D na nasz organizm, procesy w nim zachodzące oraz ich regulację.

Układ odpornościowy	Regulacja apoptozy – procesu programowanej śmierci komórek, która zapobiega ich błędnym podziałom i zmianom nowotworowym Regulacja odpowiedzi układu odpornościowego – wyrównanie odpowiedzi konkretnych „gałęzi” układu immunologicznego Stymulacja odpowiedzi układu Działanie przeciwnowotworowe (głównie wykazane względem nowotworów sutka, prostaty i jelita grubego) Wpływ na tłumienie przebiegu oraz zapobieganie występowaniu chorób autoimmunologicznych
Układ kostny	Stymulacja wzrostu i rozwoju kości Zapobieganie ucieczce wapnia z ustroju Stymulacja wchłaniania wapnia i fosforu z jelit Ograniczenie wydzielania parathormonu w przytarczycach Wzrost zwrotnego wchłaniania wapnia w nerkach
Układ endokrynny	Niedobory witaminy D korelują z niedoborami testosteronu u osób badanych Wyrównanie niedoborów witaminowych pozwoliło powrócić poziomowi tego androgenu do wartości prawidłowych Witamina D działa jako bloker aromatazy – hormonu produkowanego m.in. przez tkankę tłuszczową, którego rolą jest przemiana testosteronu w estradiol – nadmiar aromatazy u otyłych mężczyzn często prowadzi do zaburzeń hormonalnych, problemów z potencją, a nawet zaburzeń psychicznych
Tkanka mięśniowa	Stymulacja wzrostu tkanki mięśniowej, co pośrednia opóźnia proces starzenia Wspomaganie prawidłowej funkcji mięśni Suplementacja pozwala cofnąć zmiany atroficzne mięśni Badania przeprowadzane na komórkach mięśniowych pozwoliły zaobserwować wpływ witaminy D na obniżenie poziomu miostatyny (hormonu, który wytwarzany jest przez tkankę mięśniową, a jego rolą jest blokada rozwoju niedojrzałych komórek mięśniowych) oraz podniesienie poziomu folistatyny (związek będący bezpośrednim blokerem miostatyny) Witamina D wpływa na poprawę insulinowrażliwości tkanek (głównie tkanki mięśniowej), przez co umożliwia jej szybsze i pełniejsze odżywienie, rozwój i regenerację
Ryzyko wystąpienia zespołu metabolicznego	Wykazano zależność występowania niedoborów witaminy D z częstością chorób takich jak nadciśnienie, homeostaza glukozy/insulinooporność, a także otyłość, co finalnie prowadzi do zdiagnozowania zespołu X (zespołu metabolicznego), będącego częstą przyczyną rozwoju cukrzycy typu 2 (na podłożu insulinooporności) oraz zawału serca.
Aspekty psychiczne	Postuluje się zwiększenie ryzyka występowania depresji oraz chorób o podłożu neuropsychiatrycznym u osób z współwystępującym niedoborem witaminy D
Dolegliwości bólowe	Co zaskakujące – u znacznego odsetka osób cierpiących na nieustępujące bóle wykryto znaczne niedobory kalcyferoli. Zastosowanie wysokich dawek witaminy D (dawek leczniczych) – 15000 IU/D podawanych przez 6 tygodni przyniosło badanym ukojenie i pozwoliło na poprawę ich samopoczucia poprzez zniesienie chronicznych bóli.

Jak wspominałem powyżej – naturalne zaspokojenie zapotrzebowania na witaminę D jest znacznie trudniejsze niż mogło by się wydawać. Mówimy tutaj zarówno o syntezie skórnej (krótki okres w perspektywie roku oraz znaczna ilość czasu konieczna do przebywania „na słońcu”), jak i źródłach pokarmowych (jest ich stosunkowo niewiele, spożycie ryb w Polsce kształtuje się na niskim poziomie, a bazowanie na źródłach roślinnych może okazać się niewystarczające – tabela z zawartością witaminy D w produktach poniżej).

Produkt spożywczy	Zawartość witaminy D w j.m./100g produktu
węgorz świeży	1200
śledź marynowany	480
śledź w oleju	808
dorsz świeży	40
łosoś gotowany lub pieczony	540
makrela gotowana lub pieczona	152
ryby puszkowane (tuńczyk, sardynki)	200
żółtko jaja	54/1 sztukę(1 żółtko)
ser żółty	7,6-28
mleko krowie	0,4-1,2

Z tego też powodu w 2013 roku wystosowany został dokument „Wytyczne suplementacji witaminą D dla Europy Środkowej: rekomendowane dawki witaminy D dla populacji zdrowej oraz dla grup ryzyka deficytu witaminy D”. Proponuje się w nich konkretne przedziały dawek dla określonych grup ludności. W dzisiejszym tekście skupię się na osobach dorosłych.

• Osoby z należną masą ciała przyjmować winny 800-2000 j.m. witaminy D/dobę w okresie pomiędzy wrześniem a kwietniem (lub w przypadku niewystarczającej syntezy – przez cały rok)
• Osoby powyżej 65 r.ż. powinny przyjmować dawki rzędu 00-2000 j.m./d przez cały rok
• Dorosłe osoby otyłe powinny przyjmować przez cały rok dawki rzędu 1600-4000 j.m./d (im wyższy stopień otyłości, tym wyższe dawki)
• U kobiet ciężarnych zaleca się stosowanie dawek 1500-2000 j.m./d co najmniej od II trymestru ciąży, jednak wdrożenie suplementacji zaleca się bezzwłocznie po potwierdzeniu ciąży.
• Osoby pracujące w nocy oraz o ciemnej karnacji powinny suplementować witaminę D przez cały rok w dawkach 1000-2000j.m./d

Warto zapamiętać prosty przelicznik (na opakowaniach leków i suplementów stosowane są różne jednostki) – 5 ug (mikrogramów) witaminy D odpowiada 200 IU/j.m (jednostkom międzynarodowym) tegoż składnika.

Oczywiście warto zadbać o sprawdzenie wysycenia organizmu kalcytriolem przed podjęciem kroków suplementacyjnych. Nie jest to bezwzględną koniecznością w przypadku chęci wprowadzenia dawek suplementacyjnych, może jednak wykazać występowanie głębokiego niedoboru, przy których owe dawki nie będą wystarczające. W takim przypadku należy zgłosić się do lekarza w celu przeprowadzenia procesu uzupełnienia niedoborów dawkami leczniczymi. Poniższa tabela przedstawia wyniki stężeń aktywnego metabolitu witaminy D we krwi oraz adnotacje dotyczące suplementacji.

Poziom witaminy D	Znaczenie
<20 ng/ml (<50 nmol/l)	Deficyt ze wskazaniem na wizytę lekarską i leczenie farmakologiczne
20–30 ng/ml (50–75 nmol/l)	Stężenie suboptymalne – zalecane zwiększenie dobowego spożycia (w tym z suplementacji)
30–50 ng/ml (75–125 nmol/)	Stężenie docelowe, zalecane utrzymanie stosowanej dawki
50–100 ng/ml (125–250 nmol/l)	Silne zaopatrzenie organizmu w witaminę D – zalecane zmniejszenie dawki (w przypadku zbliżania ku górnej granicy) lub utrzymanie aktualnie stosowanej (w przypadku dolnej granicy zakresu)
>100 ng/ml (250 nmol/l)	Zbyt wysokie stężenie – konieczna redukcja dawek lub tymczasowa rezygnacja z suplementacji do momentu osiągnięcia stężenia optymalnego
>200 ng/ml (500 nmol/l)	Stężenie toksyczne – możliwe wystąpienie powikłań zdrowotnych; konieczność zaprzestania suplementacji

 Jeśli wynik przedstawiany był by w innych jednostkach, warto pamiętać, że 1 ng/ml odpowiada 2,5 nmol/L.

Na zakończenie pragnę podkreślić, iż według danych statystycznych ponad 90% populacji Polski cierpi na mniejsze bądź większe niedobory witaminy D. Powyżej przedstawiony wpływ tego związku na homeostazę nie pozwala przejść obojętnie obok tego faktu ani bagatelizować zagrożeń z nim związanych. Nawoływać należy szeroko do dbałości o własne zdrowie, stan odżywienia organizmu oraz wyrównanie występujących niedoborów. W kontekście dzisiejszych dywagacji pragnę jedynie podkreślić – dostarczajmy naszemu ustrojowi odpowiednie dawki kalcyferolu, zadbajmy nie tylko o swoje kości, ale cały organizm, wraz z długością i jakością swojego życia. Bo któż może zatroszczyć się o nas, jeśli nie my sami?

Paweł Szewczyk

Dietetyk

Literatura:

• Smith S. i in.: Vitamin D supplementation Turing Antarctic Winter. Am J Clin Nutr. 2009, Apr, 89, 4, 1092-1098
• Płudowski P. i in. Practical guidelines for the supplementation of vitamin D and the treatment of deficits in Central Europe – recommended vitamin D intakes in the general population and groups AT risk of vitamin D deficiency. Endokrynologia Polska. 2013, 4, 64, 319-327.
• Garcia L. i in.: 1,25(OH02vitamin D2 stimulates myogenic differentiation by inhibiting cell proliferation and modulating the expression of promyogenic growth factors and myostatin in C2C12 skeletal muscle cells. Endocrinology. 2011, Aug, 152, 8, 2976-2986.
• Tague S. i in.: Vitamin D deficiency promotes skeletal muscle hypersensitivity and sensory hyperinnervation. J Neurosci. 2011,  Sep, 28, 31, 39, 13728-13738.
• Badsha H i in.: Myalgias or non-specific muscle pain in Arab or Indo-Pakistani patients may indicate vitamin D deficiency.. Clin Rheumatol. 2009, Aug, 28, 8, 971-973.
• Schreuder F. i in.:Vitamin D Supplementation for Nonspecific Musculoskeletal Pain in Non-Western Immigrants: A Randomized Controlled Trial. Ann Fam Med. 2012, November, 10, 6, 547–555.
• Ward K. i in.: Vitamin D status and muscle function in post-menarchal adolescent girls. J Clin Endocrinol Metab. 2009, Feb, 94, 2, 559-63.
• Tukaj C.: Właściwy poziom witaminy D warunkiem zachowania zdrowia. Postępy Hig Med. Dosw. (online). 2008, 62, 502-510.
• osteoporosis.
• Wehr E. i in.: Association of vitamin D status with serum androgen levels in men. Clin Endocrinol (Oxf). 2010, Aug, 73, 2, 243-248.
• Charzewska J. i in: Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D – 2009. Probl Med. Rodz. 2009, 11, 4, 448.