Gruczoł krokowy (zwany również sterczem, a po łacinie - prostatą) mają tylko panowie. Wraz z jądrami, pęcherzykami nasiennymi i przewodami wyprowadzającymi stanowi on układ płciowy mężczyzny. Stercz znajduje się tuż pod pęcherzem moczowym i tu komunikuje się ściśle z mięśniem zwieraczem wewnętrznym cewki moczowej. Bezpośrednio za nim leży odbytnica, która jest końcowym odcinkiem przewodu pokarmowego. Od dołu podpiera go przepona moczowo-płciowa, której elementem jest mięsień zwieracz cewki moczowej.
Gruczoł krokowy ma kształt spłaszczonego stożka o wielkości około 3 cm i waży zaledwie 15-20 gramów. Jego podstawową funkcją jest produkcja płynu, który wraz z plemnikami i wydzieliną pęcherzyków nasiennych tworzy spermę. Rozwój gruczołu krokowego jest uzależniony od hormonów męskich, głownie testosteronu produkowanego w jądrach.
Budowa gruczołu
Prostata zbudowana jest z tkanki gruczołowej poprzedzielanej pasmami tkanki mięśniowej i łącznej. Wyróżnia się w niej 4 strefy: centralną, przejściową, obwodową oraz tzw. spoidło przednie. Podział ten jest istotny o tyle, że różne procesy patologiczne dotyczą w różnym stopniu wymienionych stref. Łagodny przerost gruczołu dotyczy raczej stref położonych bliżej cewki moczowej. Natomiast rak, czyli nowotwór złośliwy prostaty, rozwija się częściej w strefie obwodowej, przez co objawy choroby pojawiają się stosunkowo późno.
Rozrost prostaty i jego objawy
Wszelkie procesy chorobowe w obrębie prostaty mogą powodować ucisk na położoną w bezpośrednim sąsiedztwie gruczołu cewkę moczową. Nietrudno zatem domyślić się, że głównym objawem problemów z prostatą są kłopoty z mikcją, to znaczy z oddawaniem moczu. W przypadku jakiegokolwiek rozrostu, a także obrzęku wynikającego ze stanu zapalnego w obrębie gruczołu pacjenci skarżą się w pierwszej kolejności na utrudnione rozpoczęcie mikcji, jej dłuższe trwanie, niemożność całkowitego opróżnienia pęcherza oraz konieczność częstego oddawania moczu (również w nocy). W niektórych przypadkach opróżnienie pęcherza wymaga świadomego napięcia mięśni brzucha, pacjenci zgłaszają ból towarzyszący mikcji i bolesne parcie na mocz. Niekiedy występuje również tzw. parcie naglące – potrzeba natychmiastowego oddania moczu. Warto zaznaczyć, że problemy z mikcją są szczególnie nasilone rano.
Intensywność objawów rozrostu w obrębie prostaty zależy przede wszystkim od tego, jak duży ucisk wywiera ona na cewkę moczową – od nieznacznego zwężenia aż po całkowite jej uciśnięcie powodujące zastój moczu w pęcherzu. Warto przy tym pamiętać, że nie ma prostej zależności pomiędzy wielkością prostaty a jej oddziaływaniem na cewkę moczowa, a nasilenie i uciążliwość objawów jest sprawą indywidualną.
Gruczolak - łagodny rozrost stercza
Najczęstszym procesem patologicznym dotyczącym gruczołu krokowego jest jego łagodny rozrost, który dotyka przede wszystkim mężczyzn po 50. roku życia i starszych. Ocenia się, że problem ten może dotyczyć nawet 90% 80-latków. Istotą schorzenia jest zwiększenie się ilości prawidłowych komórek gruczołowych prostaty i komórek zrębu tego narządu. Nie ma to absolutnie charakteru nowotworowego i nie jest uważane za stan przedrakowy. Taki rozrost jest określany mianem gruczolaka. Gruczolak, stopniowo zwiększając swe rozmiary, spycha resztę gruczołu obwodowo i, jako że jest zwykle umiejscowiony w okolicy okołocewkowej, może wpływać na przepływ moczu przez cewkę. Przeszkoda, jaką stanowi gruczolak stercza, jest początkowo pokonywana dzięki zwiększonej sile mięśni pęcherza. W związku z tym podczas oddawania moczu w pęcherzu znacznie wzrasta ciśnienie. Niestety, z biegiem czasu może to doprowadzić do powiększenia się pęcherza jako „pojemnika”, a ponadto do tworzenia się w nim uchyłków, czyli wpukleń błony śluzowej pęcherza w jego ścianę. Bezpośrednią konsekwencją tych zmian jest zazwyczaj zaleganie moczu w pęcherzu. Schorzenie to nosi nazwę rozstrzeni pęcherza i może mu towarzyszyć samoistne wyciekanie moczu. Skutkiem rozstrzenia może być również częste zapadanie na infekcje pęcherza (ze względu na zalegający w nim mocz) oraz kamica pęcherza moczowego.
Zapalenie gruczołu krokowego
Zapalenie stercza i objawy związane z przewlekłym bólem narządów miednicy mniejszej to stosunkowo częste schorzenie – według szacunkowych danych może dotykać od 2,2 do aż 9,7% Polaków. W praktyce oznacza to, że aż do 10% mężczyzn może cierpieć z powodu objawów przewlekłego zapalenia prostaty w każdym momencie, a około 15% panów miało w ciągu całego życia objawy związane z tym schorzeniem. Zapalenie prostaty jest najczęstszą przyczyną wizyt pacjentów po pięćdziesiątym roku życia u urologa, natomiast badania pośmiertne dowodzą, że około 6% mężczyzn miało histologicznie cechy tej choroby. Dodatkowo zapalenie gruczołu krokowego współistnieje u 1 na 5 chorych z łagodnym rozrostem tego gruczołu.
Na co zwrócić uwagę?
Objawy zapalenia gruczołu krokowego trudno przeoczyć. Najczęściej wymieniane przez pacjentów dolegliwości to ból nad spojeniem łonowym, bóle krocza (zwłaszcza po długim przebywaniu w pozycji siedzącej), jąder (często promieniujące wzdłuż pachwin lub do uda), pieczenie w cewce niezależne od mikcji, bolesna ejakulacja, obecność krwi w ejakulacie, zmiany zabarwienia nasienia, częstomocz oraz dolegliwości bólowe w okolicy lędźwiowo- krzyżowej, a nawet w okolicy odbytu. Trzeba podkreślić, że chorzy zgłaszający się do urologa z tymi objawami bardzo często skarżą się także na depresję, zaburzenia snu, osłabienie funkcji seksualnych i objawy zakażenia dróg moczowych: bolesne oddawanie moczu, częstomocz, bolesne parcie na mocz, a nawet, w przypadkach ostrych - zatrzymanie oddawania moczu wymagającego natychmiastowej interwencji urologa. W przypadku infekcji bakteryjnej może pojawić się również gorączka i dreszcze, a ponadto bóle stawów i mięśni
Etiologia
W przypadku zapalenia gruczołu krokowego o etiologii bakteryjnej, od 60 do 80% zakażeń jest wywołana przez bakterie gram ujemne, przede wszystkim escherichia coli. Przyczyną około 15% infekcji są bakterie pseudomonas aeruginosa, bakterie z grupy klebsiella, serratia i enerobacter. Bakterie gram dodatnie (najczęściej z grupy enterococcus) znajdowane są w 5 do 10% posiewów. Zakażenia szczepami corynobacterium sugerowane są jako kolejny czynnik etiologiczny przewlekłego zapalenia stercza. Jałowe posiewy i ustępowanie objawów klinicznych po włączonej antybiotykoterapii wydają się potwierdzać te przypuszczenia. Przyczyną powstawania stanów zapalnych w obrębie prostaty mogą być również bakterie chlamydia trachomatis.
Czynniki ryzyka
Czynnikami sprzyjającymi zachorowaniu mogą być zaburzenia anatomiczne lub neurologiczne (zwężenie szyi pęcherza, powiększenie stercza, dyssynergia zwieraczowo-wypieraczowa) powodujące zwężenia strumienia moczu i generujące wysokie ciśnienia śródcewkowe i wewnątrzpęcherzowe. Czynnikiem ryzyka jest również odbywanie stosunków oralnych lub analnych (bakterie, które normalnie nie mają dostępu do cewki moczowej, mogą się tam łatwo przedostać), a także stosunków pochwowych z partnerkami, które cierpią na przewlekłe stany zapalne w obrębie dróg rodnych. W tych przypadkach w identyfikacji drobnoustrojów odpowiedzialnych za proces zapalny pomocne mogą być wymazy bakteriologiczne z kanału szyjki macicy i sklepienia pochwy partnerki. Czynnikami ryzyka zapalenia prostaty są również badania i zabiegi w jej obrębie (np. biopsja), a ponadto częste infekcje pęcherza i dróg moczowych. Pewną rolę odgrywa tu również psychika pacjenta, a stres wydaje się wpływać na pogłębienie się dolegliwości. Niestety, stany zapalne prostaty mają tendencję do nawracania, a nawet, na szczęście niezbyt często – przechodzenia w stan chroniczny.
Wybrane metody leczenia
Stany zapalne gruczołu krokowego wymagają w większości przypadków podania antybiotyków oraz terapii przeciwbólowej. Jeszcze kilka lat temu pacjentom zalecano masaż prostaty. Ostatnio jednak procedura ta nie jest stosowana ze względu na jej dużą bolesność. Jeżeli stan zapalny gruczołu krokowego jest tak silny, że powoduje niemożność oddania moczu, ulgę może przynieść założenie pacjentowi cewnika lub wykonanie innych zabiegów urologicznych. W przypadku łagodnego przerostu prostaty, o ile dolegliwości nie są nasilone, zaleca się obserwację pacjenta. Jeśli zmiany są bardziej zaawansowane, wdraża się leczenie farmakologiczne, którego uzupełnieniem jest w razie konieczności zabieg chirurgiczny.